Czytanie książek

Czytanie książek dostarcza wspaniałej okazji do trenowania dostosowywania się do innych. Czytanie książek dzieciom pozwala im zapoznać się sytuacjami i sposobem życia zupełnie różnych od tego co oni znają - a to pozwala im spojrzeć na świat z innej perspektywy.

Najlepszym sposobem na naukę dostosowywania się do innych poprzez wspólne czytanie książek jest dyskutowanie o tym co się właśnie przeczytało. Dla przykładu możecie rozmawiać o tym czego chcę bohaterowie książek, jak oni myślą i jak się czują oraz dlaczego postępują w taki a nie inny sposób.

W tym rozdziale porozmawiamy o tym jak jeszcze intensywniej pracować na umiejętnościami dostosowywania się do innych podczas waszego wspólnego czytania książek. Wasze wspólne rozmowy podczas czytania książek pomogą mu mieć otwarty umysł na nowe idee i przygody.

Co czytać?

W dzisiejszych księgarniach nawet dla najbardziej wybrednego dziecka znajdzie się książka, która go zainteresuje. Problem, z którym mierzą się rodzice nie polega na znalezieniu dobrej książki ale wyborze z setek takich książek.

Książki dla dzieci można podzielić na dwie kategorie. Książki z fikcyjnymi postaciami lub zwierzętami zachowującymi się jak ludzie zaliczymy do pierwszej kategorii. Do drugiej kategorii zaliczymy książki prezentujące fakty i informacje o prawdziwych ludziach i rzeczach. Twoje dziecko potrzebuje obu kategorii książek.

Kiedy Twoim celem jest praca nad dostosowywaniem się do innych wybieraj raczej książki z fikcyjnymi postaciami lub te prezentujące ciekawe informacje o prawdziwych ludziach. Miej na uwadze także następujące rodzaje książek:

• Książki, którymi zainteresowane jest Twoje dziecko
• Książki z nieskomplikowaną fabuła, w których łatwo dostrzec początek, rozwinięcie i zakończenie
• Książki dotyczące nieznanych sytuacji - życie na wsi lub w innym kraju (to działa na wyobraźnie i pozwala myśleć z innej perspektywy)
• Książki, w których tekst nie zawsze odpowiada temu co jest na obrazkach - można wtedy dyskutować o tym co nie zostało napisane w książce ("Jak myślisz, dlaczego ten chłopczyk się śmieje?")
• Książki bez żadnych słów - tak aby dziecko mogło samo stworzyć historię przyglądając się obrazkom
• Książki, w których główny bohater musi rozwiązać jakiś problem
• Książki wykonane ręcznie - książka z pamiątkami z wycieczki, album ze zdjęciami (pomoże mu to rozmawiać o przeszłości)
• Książki nastawione na pracę na jakimś zagadnieniem - dla przykładu książka, w której jest dużo pytań i odpowiedzi pomaga dziecku oswoić się z takimi wypowiedziami. Książki z dialogami typu "On powiedział, że się spóźniłaś" dostarczają Twojemu dziecku wzorca jak można cytować czyjeś wypowiedzi. Pamiętaj, że kiedy dziecko cytuje czyjąś wypowiedź to stara się dostosować swoje myślenie do innej osoby.

Krótka lista rekomendowanych książek

Rozumienie odmiennych punktów widzenia

Poszukuj książek, w których prezentowane są odmienne punkty widzenia lub takich, w których istnieje wiele rozwiązań dla jakiegoś problemu.

• Good Night, Gorilla autorstwa Peggy Rathmann

  O tym jak stróż w zoo nie zorientował się, że goryl wypuścił wszystkie zwierzęta z klatek.
  

• King Bidgood's in the Bathtub autorstwa Audrey Wood i Don Wood

  Kiedy król odmawia wyjścia z wanny a poddani starają się znaleźć rozwiązanie dla tej sytuacji.
  

• Seven Blind Mice autorstwa Ed Young

  Siedem ślepych myszy stara się zgadnąć kim jest to dziwne stworzenie niedaleko stawu.
  

Rozumienie potrzeb

Poszukuj książek, w których bohaterowie mają marzenia i pragnienia oraz przestawione jest co ci bohaterowie robią aby zdobyć to co chcą.

• Bread and Jam for Frances autorstwa Russell Hoban i Lillian Hoban

  Książka o tym jak Frances chciała podczas każdego posiłku jeść to samo.

• When I Get Bigger autorstwa Mercer Mayer

  Mała Critter marzy o wszystkich rzeczach, które będzie mogła robić kiedy dorośnie.

Rozumnie myślenia

Szukaj książek, w których można przeczytać o tym jak bohaterowie myślą.

• There's a Nightmare in My Closet autorstwa Mercer Mayer

  Książka o tym jak mały chłopczyk myśli, że w jego szafie.

• The Runaway Bunny autorstwa Margaret Wise Brown i Clement Hurd

  Królicza mama wymyśla wiele sposobów na uratowanie swojego dziecka.

Rozumienie, że widzieć znaczy wiedzieć

Znajdź książki, w których jest okryty obiekt i wspólnie z dzieckiem możecie go szukać.

• Can You iee What I See? Seymour and the Juice Box Boat autorstwa Walter Wick

  Seria zdjęć fotograficznych, gdzie dziecko jest proszone, aby znalazło na zdjęciach jakiś obiekt.

Rozumienie skrywanych uczuć

Szukaj książek, w których główny bohater skrywa swoje prawdziwe uczucia.

• The Adventures of Pinocchio autorstwa Carlo Collodi

  Książka o tym jak rósł nos za każdym razem kiedy kukiełka kłamała.

Rozumienie fałszywych przekonań

Szukaj książek, w których jest trochę oszukaństwa.

• Little Red Riding Hood autorstwa Brothers Grimm

  Jak wilk oszukiwał Czerwonego Kapturka podając się za babcię.

• The Emperor's New Clothes autorstwa Hans Christian Andersen

  Jak cesarz został oszukany i nosił niewidzialne szaty, których nie było.

W jaki sposób czytać dziecku

Czasem ani tekst zawarty w książeczce, ani obrazki nie są na tyle interesujące, aby utrzymać zainteresowanie dziecka daną książką. Żeby opowiadana w książce historia była interesująca będziesz musiała pracować głosem niemal jak aktor. Pokazywanie obrazków pomaga w zdobywaniu dziecka uwagi. Pamiętaj, że kiedy czytasz dziecku książkę to częścią Twojej pracy jest też rozmawianie o tym co zostało przeczytane.

Istnieje kilka sposób na to by czytanie stało się dla dziecka atrakcyjne. Po pierwsze, usiądźcie "twarzą w twarz". Kiedy oboje czytacie to taka pozycja umożliwia dziecku zarówno łatwe patrzenie na książkę jak i na Twoją twarz. Niektóre z poznanych wcześniej I-wskazówek mogą okazać się pomocne, zwłaszcza uwzględniania zainteresowań dziecka jak i zadawanie pytań. Poniżej postaramy się opisać dokładniej techniki pomocne podczas czytania książek.

Usiądź "twarzą w twarz"

Kiedy czytasz upewnij się, że Twoje dziecko może obserwować Twoją twarz kiedy tylko tego potrzebuje. Przez większość czasu dziecko będzie wpatrzone w książkę. Niemniej jednak mogą zaistnieć takie okoliczności, że będziesz chciała aby Twoje dziecko spojrzało na Ciebie. Wyraz Twojej twarzy może powiedzieć mu równie dużo jak słowa, które przeczytałaś.

Kiedy tylko możesz wybieraj taką pozycję, że siedzisz na wprost dziecka a książka leży między wami. Jeśli Twoje dziecko leży obok Ciebie to zwracaj swoją twarz w stronę dziecka w najbardziej ekscytujących momentach, aby ono mogło spojrzeć Ci w oczy.

Kolejną zaletą siedzenia "twarzą w twarz" jest to, że możesz obserwować na co patrzy Twoje dziecko. To pomoże Ci dostosować dyskusję do rzeczy, które najbardziej go interesują.

Za każdym razem kiedy będziesz chciała, aby Twoje dziecko spojrzało na Ciebie wykorzystaj techniki opisana w rozdziale 2. Zrób coś nieoczekiwanego. Celowo się pomyl. Użyj zabawnego słowa lub sposobu mówienia. Zawsze pamiętaj aby zatrzymać się na chwilę w kluczowych momentach.

Używaj I-wskazówek (uwzględniaj, interpretuj, wprowadzaj, nalegaj)

Czytanie książek rozpocznij od takich pozycji, które mogą zainteresować Twoje dziecko. Nie przejmuj się jeśli Twoje dziecko chce czytać tylko książki zawierające informacje (o dinozaurach lub o samolotach). Istnieje bardzo wiele sposobów, aby o czymś opowiadać. Nawet przeglądając katalog pociągów można starać się dodawać słowa związane z dopasowywaniem się do innych "Który pociąg najbardziej Ci się podoba?", "Pamiętasz, gdzie widzieliśmy taki pociąć?".

Jeśli Twoje dziecko czyta tylko książki zawierające informacje to staraj się zainteresować go innymi książkami dotyczącymi jego ulubionego tematu. Jeśli dla przykładu Twoje dziecko jest zainteresowane dinozaurami to być może spodoba mu się książka o małych chłopcy z pluszowym dinozaurem, który się zgubił. W końcu zainteresowania Twojego dziecka ulegną poszerzeniu.

Bez względu na to o czym jest książka to Twoje dziecko będzie miało własne zdanie na temat tego co jest dla niego ciekawe. Zwracaj uwagą na co patrzy Twoje dziecko i staraj się rozmawiać o tym. Wprowadzaj do rozmowy swoje własne pomysły i słowa a jednocześnie dawaj u do zrozumienia, że słuchasz go i cenisz jego zdanie. Jeśli nie jesteś pewna co Twoje dziecko powiedziało to interpretuj jego wypowiedź i sprawdzaj poprawność swojej interpretacji. Komentuj od czasu do czasu dodając nowe informacje i idee.

Jeśli Twoje dziecko uparcie powraca do jednego tematu to będziesz musiała nalegać na jego zmianę. Jeśli wypracowałaś jakiś sposób, aby Twoje dziecko przestało mówić bez przerwy (np.: uniesiona dłoń, palec przytknięty do ust) to użyj tego sposobu. Może też w zdecydowany ale przyjacielski sposób ostrzec go, że zamierzasz zmienić temat rozmowy. Koniec końców Twoje dziecko uczy się poznawać inne punkty widzenia tylko wtedy kiedy się z nimi styka. Pamiętaj, że najlepszym sposobem na to, żeby Twoje dziecko pozwoliło Ci dojść do głosu jest powiedzenie mu komplementu ("Super, że mnie posłuchałeś").

Zadaj dziecku pytanie, aby ono uczestniczyło w konwersacji

Rozmawianie o książce polega na wspólnej wymianie zdań. Czasem, żeby zachęcić dziecko do własnych wypowiedzi wystarczy użycie komentarza. Innym razem konieczne będzie zadanie pytania.

Pierwsze pytanie jakie będziesz zadawać dziecku mają upewnić Ciebie czy dziecko rozumie to co przeczytałaś. Zanim zaczniecie rozmawiać o uczuciach i myślach bohaterów upewnij się, że Twoje dziecko rozumie fabułę - kim są bohaterowie, co oni robią i dlaczego to robią.

Jeśli dla przykładu czytasz dziecku bajkę o czerwonym kapturku to możesz się zapytać "Czy możesz mi powiedzieć co teraz robi dziewczynka?" Jeśli Twoje dziecko odpowie "Nakłada płaszcz" to wykorzystaj jego wypowiedź i rozszerz ją "Tak, ona nakłada swój płaszcz. Czeka ją bardzo długa droga". Jeśli poczekasz wystarczająco długo to Twoje dziecko może dodaj jeszcze jakieś swoje spostrzeżenia. Jeśli Twoje dziecko tego nie zrobi to możesz spróbować zadać jej pytanie otwarte, żeby wyjaśniło Ci jakiś fragment historii "Dlaczego mam Czerwonego Kapturka spakowała jedzenie do koszyka?" Jeśli Twoje dziecko nie potrafi odpowiedzieć na to pytanie to zadaj łatwiejsze "Kogo Czerwony Kapturek zamierza odwiedzić?" Odpowiedź na to pytanie powinna być łatwiejsza "Babcię".

Kiedy masz pewność, że Twoje dziecko rozumie historię to możesz zadawać mu więcej otwartych pytań tak, aby dziecko mogło wczuć się w postać bohaterów opowiadania. Możesz dla przykładu zapytać "Jak myślisz, co się stanie dalej?" To dobre pytanie, które sprawia, że dziecko zaczyna rozmyślać o tym co może zrobić bohater.

Wiedza, kiedy należy zadać pytanie jest kluczowa podczas czytania książek. Żeby upewnić się, że dziecko poprawnie śledzi przebieg fabuły zadaj mu proste pytanie ("Kto stoi w drzwiach?", "Co on trzyma w ręce?", "Gdzie on idzie?"). Staraj się zadawać to pytanie w miejscach zwyczajowo przeznaczonych na przerwę jak koniec strony, czy koniec rozdziału. Zadawaj mu pytania, które wymagają od niego sformułowania własnej opinii. Rób to w tej części opowiadania, której fragment chcesz przedyskutować. Dla przykładu, po przeczytaniu strasznej części opowiadania zatrzymaj się i zadaj pytanie czy on też tak samo czułby się w takiej sytuacji. Możesz powiedzieć na przykład "Dlaczego boisz się tego potwora?"

Jeśli przerwy w czytaniu książki sprawiają, że Twoje dziecko jest zdenerwowane to wstrzymaj się z zadawaniem pytań do końca książki. Kiedy następnym razem znowu będziecie czytali tę samą książkę to tym razem postaraj się zadać pytanie pod koniec strony. Jeśli Twoje dalej nalega na czytanie całej książki od początku do końca to znajdź taką książkę, której nie czytaliście do tej pory. Czytanie książek z dzieckiem może składać się z sesji, w których tylko czytamy oraz z sesji, w których czytamy i rozmawiamy.

W celu uniknięcia zasypywania dziecka pytaniami ("Co robi ten goryl?") podczas czytania staraj się także używać komentarzy ("To całkiem mądry goryl") oraz wskazówkami ("Zastanawiam się, gdzie te wszystkie zwierzęta pójdą"). Jeśli Twoje dziecko powie coś czego nie rozumiesz to powiedz mu to i pozwól się poprawić.


Wskazówki dotyczące zadawania pytań podczas czytania

• Zadaj pytanie ... CZEKAJ na odpowiedź
• Używaj słów wypowiadanych przez dziecko ... a następnie
• Dziel się swoimi własnymi pomysłami

Używaj wskazówek

Nawet bardzo dobra książka może być lepsza jeśli używa się następujących zasad: mów mniej, intonuj, mów wolniej, pokaż. Myśl o czytaniu jak o przedstawieniu, w którym przykuwasz uwagę dziecka za pomocą głosu, akcji i wyrazu twarzy. Jeśli potrafisz to możesz podkładać różne głosy pod różnych bohaterów.

Mów mniej

Zamieniaj niektóre słowa lub frazy na te, które są zrozumiałe dla Twojego dziecka. Książki często zawierają historie, które są zbyt długie lub zbyt trudne dla Twojego dziecka. Rozbijaj długie zdania na kilka krótszych.

Intonuj

Uwypuklaj ważne wyrazy - przeważnie te związane z dostosowywaniem się do innych - w taki sposób w jaki zrobiłby to aktor. To może zwrócić uwagę dziecka na te wyrazy. Staraj się, aby nowe słowa były bardziej "widoczne" na tle pozostałych. Intonuj je, wyjaśniaj i używaj w innych zdaniach. Jeśli dla przykładu słowo "uparty" pojawia się w zdaniu "On był upartym chłopcem" to możesz powiedzieć "On nigdy nie zmieniał swojego zdania" (wytłumaczenie) a następnie "Co za uparty chłopak" (użycie w innym zdaniu).

Mów wolniej

Mów na tyle wolno, aby dziecko nadążało za fabułą opowiadania. Stosuj często pauzy, żeby Twoje dziecko miało czas na ułożenie w głowie sobie tego usłyszało, popatrzenie na obrazki oraz swoją własną wypowiedź.

Pokaż

Pokaż swojemu dziecku co dane słowo oznacza. Pokazuj na obrazki oraz śledź palcem czytany tekst. Upewnij się, że dziecko rozumie wszystkie zaimki (mój, nasz, wasz, ...). Pokaż mu o kim czytasz wskazując na obrazek. Dodaj kilka szczegółów aby podpowiedzieć dziecku o kim czytasz. Spójrz w jaki sposób tata Aleksandra wskazuje na osobę, która wypowiada w książeczce swoją kwestię.

Od czasu do czasu zadaj dziecku pytanie dotyczące obrazka, ale nie pokazuj mu obrazka. Kiedy Twoje dziecko nie będzie potrafiło odpowiedzieć to powiedz "O, przepraszam. Zapomniałem pokazać ci obrazka, żebyś wiedział o co pytam". Następnie obróć obrazek w stronę dziecka. W ten sposób dziecko uświadamia sobie, że widzieć znaczy wiedzieć.

Nie przejmuj się tym, że Twoje dziecko chce czytać cały czas tą samą książkę. Upewnij się, że często czytasz ją trochę inaczej. Jeśli w książce są jakieś nowe słowa to staraj się używać tych słów na co dzień, tak żeby dziecko miało dużo sposobności do nauczenia się ich.

Pomóż dziecku dostosować się do innych

Idee, o których możemy dowiedzieć się czytając książki są często tematem do konwersacji. Jeśli chcesz, aby dziecko umiało lepiej dostosować się do innych to zabieraj go często do "umysłów innych ludzi".

Używaj I-wskazówek (uwzględniaj, wprowadzaj, nalegaj)

Wiele książek dla dzieci jest o tam jak ktoś czegoś chce lub coś lubi. Dla przykładu książka Red is Best autorstwa Cathy Stinson i Robin Baird Lewis jest prostą opowieścią o tym, że ulubionym kolorem dziewczynki jest czerwony. Bread and Jam for Frances (wymieniona na liście powyżej) opowiada historię dziewczynki, która chciała jeść tylko chleb z dżemem, aż zobaczyła, że jej koledzy jedzą bardziej interesujące posiłki. Weźmy dla przykładu klasyczną opowieść o trzech świnkach. Każda ze świnek budowała swój dom z innego materiału: słomy, desek lub cegieł. W jeszcze innej bajce złotowłosa dziewczynka musiała spróbować owsiankę ze wszystkich trzech misek zanim znalazła tę która smakowała jej najbardziej. Te i inne bajki stwarzają okazję do rozmowy z dzieckiem o tym jak różne rzeczy wyglądają inaczej z różnej perspektywy.

Rozmawiaj o tym co bohaterowie myślą i czują

Książki często zawierają postacie, których uczucia można w różny sposób interpretować. Wskaż na jedną z takich postaci i zadaj pytanie w stylu "Jak myślisz, co ona czuje?" lub "Dlaczego ona jest zła?" Wyraź swoją opinię i nie zgadzaj się z dzieckiem za każdym razem.

W książkach różni bohaterowie często mają odmienne zdania na jakiś temat. Dla przykładu, w książce Seven Blind Mice autorstwa Ed'a Young'a olbrzymi, niezidentyfikowany obiekt ląduje w stawie (słoń). Szukaj sposobności, aby stosować zdania ze zwrotem "myśli, że" jak na przykład ("Ona myśli, że to jest wąż.") Zachęcaj dziecko, żeby mówiło w taki sam sposób ("Co zielona myszka myśli, że to jest?")

Czytaj książki w których reakcje bohaterów są inne niż można by oczekiwać. Dla przykładu, książka może opisywać jak tato proponuje swojej córce wycieczkę do zoo, ale ona nie chce iść bo jest smutna i woli zostać w domu i pobawić się z nową przyjaciółką. Postaraj się namówić Twoje dziecko, aby wymyśliło dlaczego dziewczynka jest smutna.

Zachęcaj dziecko, aby próbowało wcielać się w role bohaterów i myśleć jak oni. Jednym ze sposobów, aby to osiągnąć może być zrobienie pauzy podczas przewracania kartek i powiedzenie "Zastanawiam się, co on teraz zrobi." Spróbuj też używać książek z samymi obrazkami. One w naturalny sposób prowokują konwersację i różne interpretacje tego co się dzieje w książce. Książki z ukrytymi obrazkami jak seria "Where's Waldo" pozwolą Wam zastanawiać się i myśleć gdzie ukrył się Waldo i przypominać sobie gdzie widzieliście go ostatnim razem.

Rozmawiaj o różnych punktach widzenia

Jest tyle różnych sposobów postrzegania tego co jest napisane w książce i wszystkie one stanowią doskonały punkt wyjścia do dialogu. Jeśli, dla przykładu, obrazki nie prezentują tego co zostało zapisane tekstem to może zwrócić na to uwagę swojemu dziecku. Kiedy w książce przedstawiony jest jakiś problem to możesz wymyślić różne sposoby jego rozwiązania. Zwykle, Ty i Twoje dziecko będzie w stanie wymyślić jakieś inne rozwiązanie niż to które jest zaprezentowane w książce. Może się też zdarzyć, że Twoje dziecko miało podobny problem jak bohater w książce i rozwiązało go inaczej.

Rozmawiaj o rzeczach, które nie zawsze są takie jakimi się wydają

Zwracaj podczas czytania uwagę na te fragmenty, w których bohaterowie mówią, że robią jakąś rzecz podczas gdy w rzeczywistości robią inną. Dla przykładu w bajce o Czerwonym Kapturku wilk oszukuje babcię podając się za jej wnuczkę po to by babcią wpuściła go do domu. Następnie oszukuje Czerwone Kapturka podając się za jego babcię. Pomóż swojemu dziecku zrozumieć, że wilk kłamie. Jeszcze inne bajki, na podstawie których możemy pokazać dziecku jak kłamali bohaterowie to Pinokio i Nowe Szaty Cesarza.

Rozmawiaj o fałszywych przekonaniach bohaterów

Prawie każda książka przysparza okazji do porównywania poglądów bohaterów z tym co dzieje się w rzeczywistości oraz dyskusji o tym jak poglądy bohaterów kształtują podejmowane przez ich działania. Książki, których fabuła zbudowana jest na fałszywych przekonaniach ułatwiają taki rodzaj konwersacji. Dla przykładu, podczas czytania książki Nowe Szaty Cesarza możesz powiedzieć coś takiego: "Cesarz myśli, że on naprawdę nosi ubrania". W książce Good Night, Gorilla strażnik więzienia był przekonany, że zwierzęta śpią w klatkach podczas gdy w rzeczywistości goryl je wypuścił.

Rozmawiaj o rozwiązywaniu problemów

W wielu książka możemy przeczytać o tym jak bohaterowie muszą rozwiązywać jakieś problemy. Dla przykładu w książce King Biggood's in the Bathtub służący i przyjaciele muszą wymyślać przeróżne sposoby aby nakłonić króla do wyjścia z wanny. Zwróć uwagę dziecka na to jak każdy z bohaterów wymyślą inną pomysł, żeby rozwiązać ten problem "Każdy ma inny pomysł na to jak wyciągnąć króla z wanny".

Odnajduj połączenie pomiędzy tym co w książce a tym co w życiu dziecka

Pomóż dziecku odnajdywać w jaki sposób książki mogą łączyć się jego życiem. Pokazuj też jakie są różnice pomiędzy tym co jest w książce, a tym co jest w życiu dziecka (zdarzenia, uczucia). Dla przykładu jeśli czytasz dziecku książkę Seven Blind Mice i opowiadasz o tym jak zielona myszka bała się "węża" to możesz powiedzieć "Pamiętasz jak się bałeś kiedy zobaczyłeś węża jak byłeś na szkolnym obozie".

Nieustannie dodawaj nowe pomysły

Rozmawianie o tym co bohaterowie książek czują i myślą to tylko jeden ze sposobów na o by za pomocą książek poszerzyć myślenie dzieci. Oprócz tego może wykorzystać jeszcze następujące strategie.

Rozmawiaj o przeszłości i przyszłości

Czytanie książek dostarcza możliwości rozmawiania o przeszłości "Spójrz jak kiedyś ubierały się dzieci" lub przyszłości "Zastanawiam się, czy ona będzie szukać swojego dziecka". Kiedy podczas czytania książki zrobisz pauzę i spytasz dziecko "Co będzie dalej?" to będzie ono musiało postawić się na miejscu bohatera i zastanowić się. Jeśli Twoje dziecko jest gotowe wyzwania to może poprosić je o znalezienie rozwiązania problemu bohatera książeczki.

Dostarczaj dziecku wymagane informacje

Pamiętaj o tym aby dostarczać dziecku podstawowych, wymaganych informacji, które są niezbędne do zrozumienia jakiejś historii. Zacznij od pokazania dziecku okładki i powiedzenia o czym będzie książka. Od samego początku dziecko będzie miało opinię na temat tego ile taka książka może znaczyć dla niego. Dla przykładu, jeśli zamierzasz przeczytać dziecku książkę Franklin in the dark to możesz powiedzieć "Ta książka będzie o Franklinie, który boi się ciemności. A czy ty też boisz się ciemności?"

Tłumacz słowa, które mogą wydać się niezrozumiałe, dostarczaj wymaganych wyjaśnień żeby łatwiej było dziecku zrozumieć opisaną historię. Staraj się znajdować połączenie opisywanej historii z życiem dziecka.

Jeśli podczas czytania często używasz zwrotów typowych dla bajek ("Dawno, dawno temu", "Za górami, za lasami", "I koniec", ...) to możesz spodziewać się, że Twoje dziecko z czasem też będzie je wykorzystywało w swoich własnych opowiadaniach. Często słuchanie wielu zwrotów w różnych kontekstach w różnych książkach jest kluczem do zrozumienia ich znaczenia.

Używajcie wyobraźni i udawania

Podczas czytania książek możesz czasem wykorzystywać dodatkowe rekwizyty, jak na przykład pacynki, po to aby ułatwić zrozumienie dziecku, w których miejscach opowiadania uczestniczą wybrani bohaterowie i jakie wypowiadają kwestie. Na początku Twoje dziecko może opierać się i nie chcieć żebyś używała takich rekwizytów. Staraj się zachęcać go spróbowania czegoś nowego.

Pozwól dziecku czytać.

Dwie umiejętności są potrzebne do tego, aby Twoje dziecko czytało na głoś. Po pierwsze musi wiedzieć jak wymawiać poszczególne litery i sylaby, po drugie musi rozumieć co czyta. Niektóre dzieci z problemami w komunikacji potrafią rozpoznawać wyrazy i przeczytać je. Istnieje mała grupa dzieci (szacuje się, że około 5-10%), które potrafią czytać w wieku trzech lub czterech lat, czyli dużo wcześniej niż się to dzieje zazwyczaj. Dla tych dzieci zrozumienie tego co czytają może stanowić wyzwanie. Dla jeszcze innej grupy dzieci czytanie słów stanowi większy problem nich iż rozumienie.

Dziecko, które nauczy się czytać szybko odkrywa zupełnie nowe sposoby pozwalające mu poznawać otaczający go świat. Jeśli myślisz, że Twoje dziecko jest gotowe na naukę samodzielnego czytania to poniższe rodzaje książek mogą okazać się pomocne.

• Książki, w których niektóre wyrazy wyraźnie odznaczają się od pozostałych
• Książka, w których pewna fraza pojawia się często ("Stary niedźwiedź mocno śpi, stary niedźwiedź mocno śpi, ..."
• Wierszyki z rymami

Wykorzystuj napisy w domu

Jedną z najlepszych metod do tego aby zachęcić dziecko do czytania jest sprawienie, żeby był "otoczony napisami".

• Wskazuj na proste komunikaty na znakach i bilbordach ("STOP", "McDonald's")
• Przeglądaj program telewizyjny z dzieckiem zanim będziecie oglądać program w telewizji. Wskazuj na tytuły jego ulubionych programów
• Oglądajcie napisy na końcu filmu. Starajcie się je czytać
• Oglądajcie programy zachęcające do czytania jak np. Ulica Sezamkowa
• Piszcie razem kartki okolicznościowe
• Powieście na lodówce kalendarz ze zbliżającymi się wydarzeniami i przeglądajcie go codziennie
• Zostawiaj pisane wiadomości dla swojego dziecka i pomagaj mu czytać je na głos
• W restauracji razem czytajcie menu
• Czytajcie razem instrukcje do zabawek i gier

Kiedy czytasz dziecku książkę to pokazuj wyrazy, które aktualnie czytasz. Pokazuj mu jak zmiana pojedynczej litery zmienia cały wyraz (dla przykładu wystarczy zamiana jednej listy żeby wyraz "kot" zmienił się na "koń" lub "kos" lub "koc"). Kiedy Twoje dziecko nauczy się kilku liter to pozwalaj mu zgadywać całe wyrazy zaczynające się od tych liter. Książki z rymowankami są także pomocne.

Pamiętaj, że czytanie na głos to tylko początek. Równie ważne jest rozumienie tego co się czyta. Kiedy ono czyta to zadawaj mu takie same pytania jak wtedy kiedy to Ty byś mu czytała ("Jak myślisz, co się stanie potem?")

Jeszcze inną opcją może być program komputerowy do nauki czytania. Programy takie często wykorzystują bohaterów ulubionych dziecięcych bajek. Postaraj się poszukać takiego programu, w którym dziecko musi zrobić coś więcej niż dopasować napisy do postaci. Dobrze byłoby gdy dziecko widziało wyrazy występujące w całych zdaniach.

Pamiętaj, że jeśli Twoje dziecko potrafi już czytać to może zacząć czytać książki, których nie zrozumie. Dziecko powinno czytać takie książki w których znajdują się wypowiedzi, które ono zrozumiałoby gdy je usłyszało na przykład od Ciebie.


Najlepszym sposobem na to aby Twoje dziecko mogło zrozumieć co inne osoby myślą i czują jest dostarczanie mu wielu okazji do podejmowania takich prób. Czytanie książek dostarcza mnóstwa takich okazji.

W większości tego rozdziału to Ty byłaś narratorem i opowiadałaś różne historie. Im więcej czytasz i opowiadasz dziecku historii innych ludzi tym bardziej jest ono zmotywowane do opowiadania swojej historii. W następnym rozdziale poznamy sposoby dzięki którym Twojemu dziecko łatwiej będzie opowiadać swoje historie.

Razem uczcie się o świecie

Poprzez dostosowanie się do innych ludzi Twoje dziecko może zacząć rozumieć co inni myślą i czują. Ale ciągle jest tyle ważnych rzeczy, które Twoje dziecko musi wiedzieć o otaczającym świecie. Pomyśl o tych wszystkich pytaniach, które może Ci zadać, "Co jest dzisiaj na obiad?" czy "Jakie są Twoje ulubione lody?". Będą też trudniejsze pytania, jak "Gdzie ptaki odlatują na zimę?", "Co oznacza 'szwędać się'?" lub "Co to za linie na twarzy babci?".

Pomimo tego, że nie będziesz potrafiła odpowiedzieć na każde pytanie dziecka, dla nie niego jesteś ekspertem. To nie oznacza wcale, że Twoje dziecko oczekuje, że będziesz wszystko wiedzieć. Właściwie, jest o wiele zabawniej dla niego jeśli możecie poszukać odpowiedzi razem.

Twoje dziecko już wie, że zadając Ci pewne pytania może dowiedzieć się czegoś o jego życiu, jak to co będzie na obiad, czy to, o której godzinie będzie kąpiel. Ten rozdział pokaże jak Twoje dziecko, z Twoją pomocą, może używać dialogu do eksploracji otaczającego świata.

Wprowadzaj nowe idee

Kiedy rozmawiasz ze swoim dzieckiem Twoje komentarze powinny poszerzać jego sposób myślenia. Niektóre z rzeczy, które mówisz będą faktami ("Dinozaury żyły miliony lat temu."). Fakty poszerzają wiedzę Twojego dziecka.

Inne rzeczy, które mówisz do swojego dziecka powinny być bardziej abstrakcyjne. Kiedy rozmawiasz ze swoim dzieckiem o przeszłości lub przyszłości, on musi to o czym rozmawiasz całkowicie sobie wyobrazić. Ponieważ wykracza to poza ramy tego co jest tu i teraz to Twoje dziecko musi pracować przy tym ciężej umysłem.

Twoje dziecko potrzebuje obu rodzajów informacji żeby uczyć się o otaczającym świecie. Kiedy to tylko możliwe staraj się wprowadzać nowe pomysły. To oznacza, że możesz na przykład bazując na jego zainteresowaniach używać komentarzy, które sprawią, że będzie o danej rzeczy myślał inaczej niż zazwyczaj. Twoje dziecko już nauczyło się mówić. Teraz jest czas aby potrafiło użyć mowy do celów nauki. Czytaj dalej, jeśli chcesz się dowiedzieć jak to sprawić.

Pomóż swojemu dziecku przystąpić do dialogu
Jeśli zaangażujesz dziecko w dyskusję to będzie ono miało sposobność podzielić się własnymi pomysłami. Pamiętaj więc, aby chwilę odczekać po każdej Twojej wypowiedzi, aby dać dziecku szansę na uczestnictwo w dialogu.

Jeśli komentowanie (i odczekiwanie) nie są wystarczającym środkiem aby zachęcić Twoje dziecko do uczestnictwa w dialogu to spróbuj innych wskazówek poznanych w rozdziale czwartym. Nie zapomnij też sprawić, żeby Twojemu dziecku było łatwiej Ciebie zrozumieć zwalniając tempo wypowiedzi, uwypuklając kluczowe słowa, mówiąc mniej i wyraźniej i pokazując o co Ci chodzi.

Rozmawiaj o przeszłości

Poprzez wspólne wspominanie wspólnych, rodzinnych wydarzeń takich jak wycieczka do zoo, czy wyprawa w góry, Twoje dziecko zdobywa pierwsze doświadczenia w rozmowie o przeszłości. Wspólne dzielenie się wspomnieniami sprzed wielu tygodni, czy nawet z dzisiejszego dnia, pozwala mu odkrywać radość z rozmowy o swoich przeżyciach. Wspominanie szczęśliwych (lub tych mniej szczęśliwych) chwil spędzonych z rodziną dostarcza mu uczucia przynależności.

Rodziny z różną częstotliwością rozmawiają o przeszłości. Jeśli Twoje dziecko słyszy często jak inni członkowie rodziny rozmawiają o przeszłości to jest też samo bardziej skore to robić.

Jeśli Twoje dziecko będzie już miało wprawę w rozmowach o przeszłości z Tobą to pewnie będzie chciało rozmawiać o przeszłości także z innymi (w rozdziale 8 powiemy jak pomóc dziecku stać się prawdziwym "gawędziarzem").

Twórzcie razem wspólne wspomnienia

Jest zdecydowanie łatwiej rozmawiać o przeszłości jeśli wspólnie braliście udział w jakimś wydarzeniu. Z tego powodu Wasze pierwsze wspólne konwersacje o przeszłości będą dotyczyły głównie takich uroczystości jak urodziny.

Jeśli jesteś wraz z dzieckiem na takim wydarzeniu, o którym będziesz chciała potem porozmawiać - to może być nawet wycieczka do sklepu lub zabawa w parku - to uwypuklaj wszystkie ważne aspekty, które będą dziecku potrzebne potem do rozmowy. Zwróć uwagę w jaki sposób mama uwypukla ważne aspekty wizyty na farmie po to potem poprosić chłopca by sobie o nich przypomniał.

Używaj wizualnych wskazówek aby ułatwić Twojemu dziecku zapamiętywanie

Nie zawsze możesz być ze swoim dzieckiem. Twoje dziecko uczęszcza do szkoły lub odwiedza kolegów bez Ciebie. Dyskusja o czymś co zrobiło Twoje dziecko w tym czasie kiedy Ty nie byłaś z nim może być wyzwaniem. A oto kilka rozwiązań: poproś osoby, które przebywały z Twoim dzieckiem w ciągu dnia o to dostarczyły Ci kilku zdjęć dziecka lub przekazały jakąś wiadomość.

Dla przykładu, aby wypełnić lukę pomiędzy domem a szkołą, poproś nauczyciela aby napisał Ci kilka zdań o tym co działo się w ciągu dnia. On może także przekazać jakieś inne rekwizyty: prace wykonane przez dziecko, kamyki z placu zabaw, którymi bawiło się dziecko, zabawkę. Te rekwizytu przypomną Twojemu dziecku co robiło w ciągu dnia i zachęcą go do opowiadania. Nawet jeśli dziecko samo nie zacznie rozmowy to Ty masz punkt zaczepienia i wiesz o co możesz zapytać.

Nawet jeśli jesteś razem, to z powodu natłoku innych zajęć możecie zapomnieć o pewnych rzeczach. Żeby temu zaradzić możesz zbierać różne rekwizyty z waszych wspólnych wycieczek. Takie rzeczy jak papierowe menu z restauracji, bilet do tramwaju czy zrobiona fotografia pomogą Twojemu dziecku zachować wspomnienia.

Twórz odniesienia do przeszłości

Inny sposobem na to aby łatwiej rozmawiać o przeszłości jest łączenie aktualnych czynności z tymi, które wydarzyły się w przeszłości. Dla przykładu, jeśli oboje widzicie dzieci grające w piłkę, a Twoje dziecko też kiedyś w nią grywało to możesz powiedzieć: "Popatrz, oni grają w piłkę. Ty też w nią grałeś rok temu." Jeśli zamek z piasku na widokówce przypomina ten, które razem z dzieckiem robiłaś to możesz powiedzieć: "Robiliśmy bardzo podobny zamek z piasku, kiedy byliśmy ostatnio na plaży."

Kiedy robisz takie odniesienia do przeszłości to uzmysławiasz dziecku, że przeszłość jest realną częścią nas i tego co się wokół nas dzieje. Uczenie dziecka, że istnieje więcej niż jeden sposób na doświadczanie rzeczywistości to bardzo ważna dla niego lekcja.

Używaj słów związanych z czasem

Istnieją określony zwroty i wyrazy, które pomagają Twojemu dziecku zrozumieć, że rozmawiacie o przeszłości. Do tych zwrotów można na przykład zaliczyć: "ostatniej nocy", "wczoraj", "wcześniej" itd. Używanie nazw dni tygodnia także może okazać się pomocne ("W zeszłą niedzielę graliśmy w piłkę"). Oczywiście używanie czasu przeszłego także ma duże znaczenie ("On mi powiedział", "Graliśmy w piłkę", "Pobiegłem").

Niektóre wyrazy pozwalają Ci uporządkować wydarzenia z przeszłości w porządku chronologicznym: "potem" ("A potem my jedliśmy"), "następnie" ("Następnie poszliśmy na spacer"), "zanim" ("Zanim poszliśmy popływać to zjedliśmy coś"), "pierwszy / ostatni" ("My byliśmy ostatni"). Uwypuklaj te wyrazy i używaj ich często w rozmowach z dzieckiem.

Rozmawiaj o swoich uczuciach z przeszłości

Wykorzystaj wydarzenia z przeszłości do tego, aby rozmawiać o uczuciach. Dla przykładu, kiedy przypominacie wspólnie wycieczkę przez wielki most to możesz powiedzieć "Pamiętasz jak Twoje siostra bała się i nie chciała przejść przez most. Wszyscy się trochę baliśmy". Jest łatwiej myśleć o emocjach kiedy oddziela nas od nich pewnie dystans czasowy.

Większość dzieci najpierw uczy się opowiadać o wydarzeniach z dnia dzisiejszego, a dopiero potem o wydarzeniach z ostatniego tygodnia, czy miesiąca. Ta druga umiejętność przychodzi często dopiero po kilku latach.

Rozmawiaj o przyszłości

Rozmowa o przyszłości jest zazwyczaj trudniejsza dla dziecka ponieważ dotyczy rzeczy, które jeszcze nie miały miejsca. W gruncie rzeczy rozmawiasz o rzeczach które mogą się zdarzyć, ale nie jest to zawsze pewne. Zrozumienie tego czego w danej chwili jeszcze nie ma i nie widać wymaga od dziecka uruchomienia wyobraźni.

Jedynym sposobem, aby Twoje dziecko zrozumiało znaczenie przyszłości odbywa się poprzez jego osłuchiwanie się jak Ty o rozmawiasz o przyszłości. Poniższe wskazówki mogą okazać się pomocne podczas Twoich rozmów z dzieckiem.

• Rozmawiaj o przyszłości podczas codziennych obowiązków
• Rozmawiaj o przyszłych wydarzeniach, które już kiedyż miały miejsce
• Planuj wspólnie z dzieckiem
• Rozwiązuj problemy związane z nadchodzącymi wydarzeniami
• Używaj słów związanych z czasem
• Używaj wizualnych wskazówek

Rozmawiaj o przyszłości podczas codziennych obowiązków

Jednymi z pierwszych okoliczności podczas, których Twoje dziecko będzie miało sposobność zapoznać się z rozmową o przyszłości są codzienne obowiązki takie jak mycie zębów, kąpiel, posiłki czy ubieranie.

Pomyślmy o tym co możesz powiedzieć kiedy uczysz swoje dziecko mycia zębów: "Najpierw odkręcasz pastę do zębów... Następnie nakładasz pastę na szczoteczkę... Potem myjesz zęby... A na koniec wypłukujesz usta". W miarę jak Twoje dziecko będzie uczyło się mycia zębów ono będzie pojmowało jakie są kolejne kroki tej czynności.

Jeśli Twoje dziecko dopiero uczy się mówić i myśleć o przyszłości to możesz wykorzystać codzienne obowiązki, aby mu w tym pomóc. Możesz zachęcać go do myślenia o tym jaki będzie następny krok zadając mu pytania i uwypuklając pewne słowa tak żeby on wiedział, że rozmawiacie o przyszłości "A później co?", "Co będzie teraz?", "Co zamierzasz teraz zrobić?".

Rozmawiaj o przyszłych wydarzeniach, które już kiedyż miały miejsce

Kiedy już Twoje dziecko nabierze wprawy w rozmawianiu o przyszłości podczas codzienny obowiązków to możesz spróbować rozmawiać o przyszłych wydarzeniach. Istnieją takie wydarzenie, które Twoje dziecko może sobie łatwo wyobrazić bo miały już one miejsce w przeszłości. Dla przykładu możesz rozmawiać z dzieckiem o wizycie w domu kolegi, wizycie u doktora, wakacjach czy przyjęciu urodzinowym.

Aby pomóc dziecku przewidzieć co wydarzy się w przyszłości zacznij od tego co Twoje dziecko dobrze pamięta. Użyj przeszłości jako trampoliny do przyszłości. Przyjrzyj się w jaki sposób robi to mama Henryka na poniższej ilustracji.

Planuj wspólnie z dzieckiem

Przez większość czasu przyszłość nie jest całkowicie przewidywalna. Jest wiele słów, które sugerują, że coś jest jedynie możliwe: "może", "prawdopodobnie", "być może", "raczej", "chyba". Zdanie takiej jak "Może pójdziemy do parku" lub "Jeśli będzie padało to zawody zostaną odwołane" uzmysławiają Twojemu dziecku, że przyszłość nie jest pewna.

Jednym ze sposobów, aby Twoje dziecko pojęło, że przyszłość jest niepewna - oraz zapoznania się ze słowami, które to podkreślają - jest robienie wspólnych planów na przyszłość. Angażowanie dziecka w planowanie wspólnych wydarzeń pomaga mu nauczyć się ma on pewną kontrolę nad swoim życiem.

Rozpocznij od tego co "może" się zdarzyć. Daj dziecku możliwość zaplanowania swych przyszłych poczynań pytając o jego opinię. Na obrazku poniżej widać jak tato Benedykta robi to z łatwością.

Rozwiązuj problemy związane z nadchodzącymi wydarzeniami

Rozmawianie o przyszłości często wiąże się myśleniem o problemach, które mogą się pojawić. Niektóre problemy i ich rozwiązania związane są z wydarzeniami nieemocjonalnymi jak kąpiel w wannie ("Jeśli nalejesz zbyt wiele wody do wanny, to woda wyleje się na podłogę jeśli wjedziesz do wanny. Napełnijmy wannę tylko do połowy").

Podczas rozwiązywanie innych problemów Twoje dziecko musi przewidzieć jak ktoś się będzie czuł kiedy coś się stanie. Przyjrzyjmy się co się dzieje jak Bartek zdaje sobie sprawę z uczuć siostry, kiedy ona nie dostaje tego czego chce.

W rozdziale 13 dowiemy się więcej o rozwiązywaniu problemów i braniu pod uwagę uczuć innych ludzi.

Używaj słów związanych z czasem

Twoje dziecko może jeszcze nie umieć posługiwać się kalendarzem (dzieci uczą się tej umiejętności przeważnie pomiędzy 6 i 8 rokiem życia). Pomimo tego rozmawianie z dzieckiem o przyszłości pozwala mu zrozumieć, że coś się wydarzy "niebawem" lub musi on poczekać "jeszcze bardzo długo".

Używaj takich słów jak "następnie" oraz "później" aby nadać kolejność zdarzeniom, które wydarzą się w przyszłości "Najpierw zobaczymy znak 'STOP'. Następnie skręcimy w uliczkę w prawo, a chwilę później będziemy pod domem dziadka i babci."

Używaj wizualnych wskazówek

Niektórym dzieciom łatwiej przychodzi rozmawianie o przyszłości jeśli mogą zobaczyć obrazek przedstawiający co się wydarzy. Czasem wystarczy, że pokażesz tylko jeden obrazek tak jak mama Jacka na ilustracji poniżej. Może się też okazać, że lista lub obrazki przedstawiające kolejne czynności pomogą Twojemu dziecku dyskutować o przyszłości.

Dodawaj kolejne detale

Twoje dziecko prawdopodobnie lubi słuchać o różnych detalach dotyczących ludzi lub rzeczy, którymi ono jest zainteresowane. Jeśli Twoje dziecko jest wielkim fanem pociągów to prawdopodobnie lubi słuchać o różnych rodzajach pociągów i ludziach pracujących na kolei. Jeśli Twoje dziecko jest fanem muzyki to z dużą chęcią posłucha ciekawych detali o Madonnie czy Mozarcie. Kiedy rozmawiasz ze swoim dzieckiem staraj się poszerzać jego sposób rozumowania opisując nowe rzeczy na różne sposoby.

Komentarze, które stosujesz podczas dialogu są doskonałym sposobem na wprowadzanie nowych słów. Pamiętaj, że jeśli wprowadzasz nowe słowo to staraj się je starannie wytłumaczyć.

Powiedz możliwie mało ... a potem dodawaj trochę więcej jeśli trzeba

Czasem Twoje wypowiedzi mogą być zbyt abstrakcyjne dla Twojego dziecka. Utrudnieniem może być też to, że mogą dotyczyć rzeczy, z którymi on nigdy nie miał do czynienia. Jak skomplikowane są Twoje wypowiedzi dla dziecka zależy w duże mierze od jego poziomu rozumienia. Jeśli Twoje dziecko dopiero uczy się rozumienia świata to dodawaj kolejne detale do swojej wypowiedzi aż stanie się ona dla niego zrozumiała.

Dla przykładu, jeśli Twoje dziecko zobaczy rybę pływającą w akwarium to możesz powiedzieć "Ta ryba nazywa się łosoś". Jeśli Twoje dziecko chciałby wiedzieć więcej to może też dodać "Łososie żyją w oceanach. Kiedy chcą mieć dzieci to wracają do rzeki, w której się urodziły".

Używaj porównań

W swoich wypowiedziach używaj porównań. Możesz dla przykładu powiedzieć "Wełna jest zdecydowanie cieplejsza od bawełny" lub "Pomarańcze są słodsze od grejpfrutów". Staraj się używać słów podkreślających kontrast (poznanych w rozdziale 5) do opisywania rzeczy: "Gitara Michała jest głośna ale Twoje bębny są na prawdę głośne".

Jeśli ten sposób mówienia wykorzystasz do rozmawiania o rzeczach, które zna Twoje dziecko to nabierze ono sporo praktyki, którą wykorzysta w rozmowach o różnych punktach widzenia różnych osób. Twoje dziecko może dla przykładu powiedzieć: "Gabriel myśli, że on gra najlepiej, ale się myli. Ja jestem najlepszy".

Rozmawiaj o wyobraźni i udawaniu

Wyobraźnia i udawanie sprawia, że Twoje dziecko myśli o świecie w zupełnie inny sposób. Udawanie jest na tyle ważne, że poświęciliśmy jemu cały, osobny rozdział. W międzyczasie wprowadźmy do słownika dziecka słowo "udawać". Możesz dla przykładu powiedzieć "Udawajmy, że jesteśmy psami".

Wyjaśniaj

W rozdziale 5 rozmawialiśmy o tym, żeby starać się wyjaśniać dziecku jak czują się ludzie, kiedy czegoś chcą "Ania jest smutna ponieważ chciała rower (a nie sweter) na swoje urodziny". Wyjaśnianie jest użyteczne nie tylko w takich sytuacjach "Nie idziemy popływać ponieważ pada deszcz". Takie wypowiedzi sprawiają, że Twoje dziecko łatwiej rozumie zdania zawierające wyjaśnienie.

Szukaj sposobności, aby dostarczać dziecku wyjaśnień dla tego co się wokół dzieje. Możesz dla przykładu powiedzieć "Tata rozsypał okruszki, żeby ptaki miały co jeść" lub "Jeśli nie ubierzesz kurtki to zmarzniesz jak będziemy spacerowali po parku".

Rozmawiaj o uczuciach i myślach

Jak to już było wspominane wcześniej rozmowa o tym jak jakaś osoba może się czuć sprawia, że Twoje dziecko zaczyna rozważać czyjś inny punkt myślenia. Nie musisz jednak zawsze rozmawiać o przyczynach. Czasem wystarczy jedynie okazanie emocji lub rozmowa o emocjach dziecka.

Nie jest zaskoczeniem to, że wiele badań wykazuje, że mamy częściej rozmawiają o uczuciach z dziećmi niż ojcowie. Oznacza to, że niektórzy ojcowie muszą pracować trochę ciężej, żeby posługiwać się tego rodzaju językiem.

Nie chcesz przytłaczać swoje dziecko zbyt dużą dawką nowych idei w tym samym czasie. Użyj jednego lub dwóch interesujących komentarzy i odczekaj chwilę pozwalając mu na dodanie czegoś interesującego od niego. Zarówno w tym ja i w piątym rozdziale dowiedzieliśmy się, że jest duży wybór tego co można powiedzieć. Spójrzmy na różne tematy do rozmów jeśli rozmawiasz z dzieckiem o dinozaurach.

Być może kiedyś w przeszłości Twoim celem było to by nauczyć Twoje dziecko mówić. Ten rozdział przypomina o tym, że jak tylko ono zacznie mówić to jest jeszcze przed nim mnóstwo rzeczy, które trzeba odkryć. Na tym etapie rozwoju nie chodzi o to by Twoje dziecko uczyło się mówić lecz o to, by używało komunikacji do nauki.

Pomóż dziecku dopasować się do innych

Każdego dnia wiele czynności które wykonujesz zależy od tego co Tobie wydaje się, że myślą inni. Dla przykładu, jeśli Bartek z obrazka powyżej wiedziałby, że jego siostra jest smutna bo nie dostała roweru to mógłby spróbować ją pocieszyć. W zamian jego siostra uścisnęłaby go lub pozwoliła się bawić jej zabawkami. Empatia, czyli umiejętność postawienia się czyjejś sytuacji, jest fundamentem wszystkich udanych relacji.

W tym rozdziale dowiesz się w jaki sposób sprawić aby Twoje dziecko starało się zwracać uwagą na to co inni czują i o czym myślą. Przekonasz się, że o wiele łatwiej nawiązać dialog i budować relację z dzieckiem jeśli ono będzie potrafić patrzeć na rzeczy z Twojej perspektywy.

Zrozumienie, że "Ty" i "Ja" myślimy inaczej

Aby w pełni docenić myśli innych Twoje dziecko musi potrafić dostrzec różnicę pomiędzy sobą a innymi osobami. Innymi słowy musi wiedzieć, że są zawsze dwie strony tej samej monety. Dwie różne osoby nie zawsze chcą tej samej rzeczy, myślą o tym samym lub mają takie same zdanie na jakiś temat. Tą oczywistą prawdę dzieci muszą zrozumieć zanim zaczniemy uczyć ich pojmowania tego co dzieje się w umysłach innych ludzi.

Umiejętność zrozumienia, że myśli i uczucia innych ludzi różnią się od naszych jest czasem nazywana "teorią umysłu". Mówimy, że jest to teoria ponieważ tak naprawdę nikt nie wie co dzieje się w umyśle drugiej osoby.

W rozdziale drugim przeczytaliśmy o tym co dziecko może się dowiedzieć o uczuciach innych osób obserwując ich twarze i mowę ciała. Dowiedzieliśmy się, że niewerbalna komunikacja niesie tak samo dużo informacji jak werbalna. Bazując na niewerbalnej komunikacji możemy w pewnym stopniu przewidzieć co inne osoby zrobią. Mamy też szanse, umiejąc odczytywać niewerbalne sygnały, odpowiednio na nie zareagować.

Jakkolwiek użyteczne są umiejętności czytania niewerbalnych sygnałów, ich użycie jest mocno ograniczone jeśli nie potrafimy być empatyczni i postawić się w miejscu drugiej osoby. Czytaj dalej aby zrobić wraz z dzieckiem krok w stronę bycia przez dziecko bardziej empatycznym.

Etapy empatii

Na naukę umiejętności rozumienia innych ludzi potrzeba sporo czasu. Zwykle dzieciom zajmuje to około sześciu lat. U Twojego dziecko może to potrwać nawet osiem lat lub dłużej. Jest tak ponieważ w wielu kwestiach, Twojemu dziecku będzie ciężej niż jego rówieśnikom.

Bez względu na to jak wiele lat zajmie Twojemu dziecku zdobycie tych umiejętności to kolejne kroki w tym procesie są prawie zawsze takie same. Zdobycie biegłości w rozumieniu innych ludzi wymaga przejścia przez pięć etapów. Znajomość tych etapów pozwoli Ci ocenić na jakim dziecko jest aktualnie etapie i jakie umiejętności powinno posiąść, aby przejść na następny etap.

Etap pierwszy: rozumienie potrzeb

Pierwszą lekcją każdego dziecka dotycząca potrzeb jest zrozumienie, że inni ludzie mogą chcieć innych rzeczy niż my. Dzieci uczą się tej prostej zasady kiedy rodzice nie chcą im pozwolić na coś na co mają ochotę (dla przykładu: dziecko chce zjeść cukierka a rodzice mu na to nie pozwalają).

Z biegiem czasu jak dziecko zaczyna rozumieć co inne osoby chcą to może przewidywać zachowania i uczucia innych osób. Dziecko może wykorzystać tę wiedzę, aby zareagować odpowiednio do reakcji drugiej osoby.

Dziecko, które osiągnęło pierwszy etap nauczyło się już następujących rzeczy (zazwyczaj w kolejności przedstawionej poniżej):

• Różne osoby chcą różnych rzeczy
• Żeby zdobyć to na czym ludziom zależy ludzie postępują na różne sposoby
• Kiedy ludzie zdobędą to na czym im zależy to są szczęśliwi
• Kiedy ludziom nie uda się zdobyć tego na czym im zależy to są nieszczęśliwi

Na etapie pierwszym dziecko rozumie potrzeby innych osób i potrafi o tym rozmawiać.

Rozumienie czyjegoś myślenia

Kiedy myślimy (lub wiemy, lub wierzymy), że coś się wydarzy to zawyczaj zachowujemy się w przewidywalny sposób. Jeśli myślimy, że będzie padać to zabieramy ze sobą parasol.

Dziecko, które osiągnęło drugi etap potrafi domyśleć się o czym myśli druga osoba i na tej podstawie przewidzieć co ona może zrobić. Ta wiedza może pomóc dziecku odpowiednio się zachować.

Dziecko, które osiągnęło drugi etap nauczyło się następujących rzeczy (zazwyczaj w kolejności przedstawionej poniżej):

• Różne osoby myślą o różnych rzeczach
• To co ludzie robią zależy od tego co myślą, że się wydarzy
• Kiedy ludzie myślą, że wydarzy się coś dobrego to są szczęśliwi (nawet jeśli to coś się jednak nie wydarzy)
• Kiedy ludzie myślą, że wydarzy się coś złego to są nieszczęśliwi (nawet jeśli to coś się jednak nie wydarzy)

Rozumienie, że widzieć znaczy wiedzieć

Na tym etapie dziecko jest w stanie pojąć, że zobaczenie czegoś pociąga za sobą informację na temat tej rzeczy. Ponadto nie wszyscy widzą zawsze to samo. Jeśli Twoje dziecko tego nie rozumie to będzie myślało, że Ty (lub inni ludzie) widzisz to samo co ono nawet jeśli jest to fizycznie niemożliwe.

Dziecko, które osiągnęło trzeci etap nauczyło się następujących rzeczy:

• To, że ono coś widzi nie oznacza, że widzą to inni
• Jeśli ono coś widzi, a Ty nie, to wie, że będziesz potrzebować dodatkowych informacji jeśli chcesz zrozumieć o co mu chodzi
• Jeśli ono coś widzi, a Ty nie, to może dostarczyć Ci dodatkowych informacji (może Ci próbować to pokazać palcem, obrócić Ciebie we wskazanym kierunku, itp.)

Rozumienie skrywanych uczuć

Na tym etapie dziecko zdaje sobie sprawę, że to jak wyglądamy lub co mówimy nie musi zawsze odzwierciedlać tego co czujemy. Jeśli Twoje dziecko jest w stanie to zrozumieć to będzie rozumiało wiele żartów, będzie też wstanie zrozumieć, że ktoś chce mu dokuczyć, okłamać go lub używa sarkazmu.

Dziecko, które osiągnęło czwarty etap nauczyło się następujących rzeczy:

• Ludzie nie zawsze czują się tak jak jest to widoczne
• Ludzie nie zawsze czują się w taki sposób w jaki o tym mówią
• Czasem ludzie ukrywają swoje prawdziwe uczucia (żeby kogoś okłamać lub sprawić komuś żart)

Rozumienie fałszywych przekonań

Na tym etapie dziecko dowiaduje się, że niektórzy ludzie są czasem przekonani, że pewne rzeczy są prawdziwe podczas gdy nie jest to prawdą. Innymi słowy ludzie czasem posiadają "fałszywe przekonanie" na jakiś temat. Twoje dziecko powinno zrozumieć, że ono także może być fałszywie przekonane o czymś i może to spowodować, że rzeczy przybiorą inny obrót niż się tego można spodziewać. Dla przykładu dziecko może być przekonane, że w słoiku na górnej półce są łakocie podczas gdy w rzeczywistości są tam pieniądze.

Udawanie (np.: że klocek jest samochodem lub w pustej szklance jest sok) jest zazwyczaj pierwszym sposobem podczas którego dziecko próbuje zmienić otaczającą rzeczywistość za pomocą wyobraźni.

W późniejszym okresie dziecko uzmysławia sobie, że ludzie podejmują swoje decyzje nie tylko na podstawie tego co jest rzeczywiście prawdziwe, ale także na podstawie tego co wydaje im się, że jest prawdziwe.

Na etapie piątym dziecko zdaje sobie sprawę z następujących rzeczy:

• Czasem to co ludzie myślą, że jest prawdą okazuje się nieprawdą
• Ludzie swoje decyzje podejmują na podstawie tego co wydaje im się prawdą, choć niekoniecznie tą prawdą jest
• Kiedy osoba próbuje coś znaleźć to szuka w miejscach, w których wydaje jej się, że ten przedmiot może być, choć przedmiot może być w rzeczywistości gdzieś indziej

Rozmawiaj ze swoim dzieckiem i ucz go dostosowywania się do innych

Jak mogliśmy się do tej pory przekonać dostosowywanie się do innych nie jest wcale takie proste. Dobre wieści są takie, że można się tego nauczyć. Najlepiej jest to zrobić poprzez zabawę i rozmowę. Na początku Ty będziesz najlepszym nauczycielem.

Najlepszą pomocą jaką możesz zaoferować dziecku podczas nauki dostosowywania się do innych jest tłumaczenie mu co dzieje się w umysłach innych ludzi. Oznacza to, że powinnaś często opowiadać dziecku co ludzie myślą oraz czują i dlaczego właśnie w tej sposób. Powinnaś także pokazywać mu sytuacje kiedy osoby mają odmienne zdanie na jakiś temat ("Twój tata myśli, że jest zbyt ciepło, ale ja uważam, że jest chłodno").

Na następnych stronach znajdziesz listę słów, które możesz użyć do opowiadania co dzieje się w umysłach innych. Dowiesz się też w jaki sposób wpleść te słowa w dialog ze swoim dzieckiem.

Twoje dziecko po jakimś czasie samo zacznie używać słów związanych z dostosowywaniem się do innych. Ten cały arsenał słów pomoże mu o tym co myśli i o tym co według niego myślą inni.

Obserwując i słuchając swoje dziecko może w odpowiedniej chwili posłużyć się swoimi wypowiedziami obrazującymi jak można dostosować się do innych. Wykorzystuj do tego rzeczy i sytuacje, którymi jest ono zainteresowane. Jakkolwiek używanie zainteresowań dziecka jest istotne to nie można się ograniczać tylko do tego. Twoje idee nie muszą zawsze być tworzone w odpowiedzi na to co powiedziało Twoje dziecko. To działa też w drugą stronę. Twoje dziecko też nie zawsze musi nawiązywać do tego co Ty powiedziałaś.

Przeprowadź swoje dziecko przez kolejne etapy rozwoju

Na następnych stronach postaramy się przedstawić informacje, które mogą pomóc Ci przeprowadzić dziecko przez kolejne etapy rozwoju. Pamiętaj jednak, że Twoje dziecko musi być aktywnym uczestnikiem dialogu (o tym jak sprawić, aby Twoje dziecko było zaangażowane w dialog napiszemy już wkrótce).

Podkreślaj odmienność punktów widzenia

Bez względu na to, na którym etapie znajduje się obecnie Twoje dziecko, ono musi zrozumieć, że zawsze jest więcej niż jeden punkt widzenia. Innymi słowy, dziecko powinno wiedzieć, że różni ludzie mają różne opinie na różne tematy.

Możesz uwypuklić różne punktu widzenia w dialogu posługując się odpowiednimi słowami. Dla przykładu możesz powiedzieć tak "Ty lubisz smak czekoladowy ale ja go nie lubię. Lubię wanilię. To inny smak." lub tak: "Ty lubisz zielone jabłka ale Twój brat lubi czerwone." W miarę jak będziemy szczegółowo opisywać poszczególne etapy będziemy prezentować słowa których można używać, żeby podkreślać odmienność punktów widzenia.

Słowa uwypuklające różnice

• Takie same / inne
• Lubię / nie lubię
• Wszystkie / niektóre
• Lub
• Wcześniej / teraz
• Teraz / później
• Ale
• Na prawdę

Jakiejkolwiek sytuacji użyjesz aby wprowadzać dziecko na wyższy etap zacznij od czegoś prostego. Tym czymś może być użycie komentarza na temat tego co Twoje dziecko chce lub myśli. Koniec końców, Twoje dziecko najpierw musi nauczyć się rozumieć siebie zanim zacznie rozumieć innych.

Pomóż swojemu dziecko osiągnąć pierwszy etap (rozumienie potrzeb)

Jeśli starasz się pomóc dziecku osiągnąć pierwszy etap to powinnaś skupić się na tym, żeby uzmysłowić mu, że w większości sytuacji nie wszyscy chcą w danej chwili tego samego. Zacznij od rozmowy na temat preferencji każdej z osób. Przykładowa wypowiedź może wyglądać tak: "Ty chcesz naleśniki. Tato chce obwarzanki. Basia chce owsiankę, a ja chcę żeby wszyscy byli cicho."

Kiedy wyczujesz, że Twoje dziecko zaczyna rozumieć, że nie każdy ma takie potrzeby jak ono wyraź przypuszczenie na temat tego jak ktoś będzie się czuł kiedy dostanie lub nie dostanie tego na czym mu zależy ("O nie. Nie ma już owsianki. Basia będzie smutna.") W następnej kolejności może zasugerować co Ty lub ktoś inny możecie zrobić lub powiedzieć w takiej sytuacji ("Możemy powiedzieć Basi, żeby dzisiaj spróbowała naleśników.")

Poniżej przedstawiamy listę słów, których możemy użyć jeśli czegoś chcemy. Używanie tych słów pomoże dziecku osiągnąć pierwszy etap.

Wyrazy związane z chęcią

• Chcę
• Lubię
• Kocham
• Mam nadzieję na
• Życzę sobie
• Marzę o
• Preferuję

Pomóż swojemu dziecko osiągnąć drugi etap (rozumienie czyjegoś myślenia)

Jeśli chciałbyś aby Twoje dziecko osiągnęło drugi etap to powinnaś mu pomóc myśleć o tym co mogą myśleć inne osoby. Zacznij od używania słów związanych z myśleniem (lista poniżej) w swoich dialogach. Pierwszymi słowami, których można użyć są: "myślę", "wiem" i "zapomniałem". Możesz dla przykładu użyć następujących zdań: "Pozwól mi pomyśleć", "Myślę, że będzie fajnie", "Wiem, że dasz radę", "Zapomniałem swoich kluczy" lub "Myślę, że jest gorąco na dworze".

Wyrazy związane z myśleniem

• Myślę
• Sądzę / nie sądzę
• Zapomnieć
• Pamiętać
• Rozumieć
• Zastanawiać się
• Wierzyć
• Oczekiwać
• Czuć
• Wyobrażać sobie
• Mieć pomysł
• Zgadywać
• Domyślać się
• Przypominać sobie
• Zgadywać
• Dziwić się
• Obawiać się, że

Rozmowa na tematy związane z myśleniem jest jednym z najlepszych sposobów aby dziecko nauczyło się odczytywać to co dzieje się w umysłach innych osób. Staraj się więc na najwcześniejszym etapie kształtowania się mowy Twojego dziecka opowiadać o tym co ono myśli w danej sytuacji.

Twoje dziecko będzie używać większej ilości słów związanych z "myśleniem" jeśli temat rozmowy będzie związany z tym co ono lub inne osoby myślą. Te słowa będą też służyć do nawiązania i podtrzymania dialogu. Dla przykładu Twoje dziecko może powiedzieć: "Wiesz co?" lub "Pamiętasz kiedy widzieliśmy żyrafę" żeby rozpocząć dialog. Może też na Twoje pytania odpowiedzieć "Też tak myślę" kiedy chcę się z czymś zgodzić. Bardzo często będziesz też słyszała zdanie "Ja nie wiem". To zdanie może oznaczać, że Twoje dziecko albo rzeczywiście nie zna odpowiedzi, albo nie chce jej udzielić.

Jeśli Twoje dziecko użyje jakiegoś słowa związanego z myślenie to zachowuj się tak jakby ono rzeczywiście miało na myśli to co mówi. Przyjrzyjmy się w jaki sposób mama Bartka interpretuje jego "Ja nie wiem".

Odpowiednia składnia zdań sprzyja temu aby dziecko mogło lepiej zdać sobie sprawę z tego co dzieje się w umysłach innych osób. Rozważmy następujące zdania: On myśli, że rybka jest głodna", "On wie jak to zrobić", "On pamięta kiedy są moje urodziny". Zdania te rozpoczynają się od słów związanych z myśleniem a następnie występuję jedno ze słów : "że", "jak", "kiedy". To wszystko sprawia, że dziecko zdaje sobie sprawę, że rozmawiamy o punkcie widzenia kogoś innego. Żeby Twoje dziecko samo posługiwało się takimi zwrotami musi się z nimi najpierw osłuchać. Zazwyczaj będzie musiało to usłyszeć to wiele razy zanim zacznie to dobrze rozumieć i samo stosować w swoich wypowiedziach.

Przestudiuj dokładnie wymienione wcześniej słowa związane z myśleniem. Staraj się używać jak najwięcej tych słów, ale najpierw skoncentruj się na słowach "myślę", "wiem" i "zapomniałem". To pomoże Twojemu dziecku zrozumieć, że są różne sposoby rozmawiania o myśleniu.

Kiedy Twoje dziecko już zacznie rozumieć myśli innych osób to nie ograniczaj się do opisywania co inni ludzie chcą lub myślą. Pomóż dziecku zrozumieć dlaczego ludzie myślą w ten sposób tak, żeby dziecko mogło wykorzystać tę wiedzę do przewidywania tego jak ludzie postępują w różnych sytuacjach. Użyj "łączących słów" jak te wymienione poniżej, aby wyjaśniać dziecku dlaczego inni myślą lub zachowują się w określony sposób.

"Łączące słowa"

• Ponieważ
• Jeśli ... to wtedy
• Kiedy (Kiedy coś się stanie to wtedy)
• Jak tylko
• Przed / po
• Więc

Kiedy rozmawiasz ze swoim dzieckiem używaj zdań takich jak: "Anna jest smutna ponieważ chciała rower", "Jeśli dam Jankowi ciastko to wtedy on będzie szczęśliwy", "Kiedy on ma na coś ochotę o bez przerwy o to prosi", "Jak tylko dam mu pociąg on robi się grzeczny", "On nie umie pływać, więc zostaje w domu".

Pomóż swojemu dziecko osiągnąć trzeci etap (widzieć znaczy wiedzieć)

Kiedy pracujesz nad tym, żeby Twoje dziecko osiągnęło trzeci etap to daj mu do zrozumienia, że Ty widzisz świat inaczej niż on. Kiedy on błędnie założy, że Ty masz dostęp do tej samej informacji jak on, to powiedz coś w rodzaju "Nie widzę tego. Pokaż mi to aby mogła widzieć to samo co ty" lub "Powiedz mi co to jest, nie widzę tego na co patrzysz".

Bądź dobry wzorcem do naśladowania. Kiedy czytasz książkę odwróć ją tak, żeby ono widziało treść i wyjaśnij mu dlaczego to robisz "Obracam książkę, żebyś mógł zobaczyć jaki tu jest obrazek". Wskazuj na coś co Ty zobaczyłaś a dziecko nie "Spójrz na tego czerwonego ptaka. Widzisz go?", a może on też czasem postąpi tak samo.

Słowa związane z patrzeniem

• Widzieć
• Nie widzieć
• Mówić (o tym czego nie widać)
• Pokazać
• Patrzeć

Pomóż swojemu dziecko osiągnąć czwarty etap (rozumienie skrywanych uczuć)

Twoje dziecko musi zrozumieć, że ludzie czasem skrywają swoje prawdziwe uczucia i mówią coś innego niż naprawdę myślą. Żeby osiągnąć czwarty etap Twoje dziecko musi koncentrować się na tym co mówią inni i zastanawiać się co oni myślą, ale o tym nie mówią.

Przyjrzy się liście słów związanych ze "skrywanymi uczuciami".

Słowa związane ze "skrywanymi uczuciami"
Słowa te mogą być wykorzystane do tego aby podkreślić różnicę pomiędzy tym co ktoś mówi i myśli

• Mówić
• Szeptać
• Pytać
• Robić na złość, droczyć się
• Prawda / kłamstwo
• W rzeczywistości
• Obiecać
• Żartować
• Mieć na myśli (On nie ma na myśli to co mówi)

Kiedy jesteś ze swoim dzieckiem staraj się używać powyższych słów w taki sposób aby pokazać to czego ludzie nie mówią, a co prawdopodobnie myślą. Z pewnością zauważyłaś, że wiele z tych słów ma związek z komunikacją: "mówić", "pytać", "szeptać" czy "obiecywać". Słów tych często używamy, żeby zacytować innych ludzi. Zacznij od tego aby Twoje dziecko przyzwyczaiło się do tego, że cytujesz co powiedział ktoś inny ("Tato powiedział, że jest zimno na dworze dzisiaj").

Następnym krokiem jest podkreślanie różnić pomiędzy tym co ludzie mówią i robią i jak czują się na prawdę. Użyć słów związanych ze skrywanymi uczuciami i słów uwypuklających różnice. Możesz powiedzieć do swojego dziecka coś w stylu: "On powiedział, że nie ma ochoty na ciastka, ale wydaje mi się, że nie miał tego na myśli". Zwrotem, którym możemy się tu często posiłkować jest "w rzeczywistości". Przykładem zdania z użyciem takiego zwrotu może być "On powiedział mi, że nie jest głodny, ale w rzeczywistości ma ochotę na ciastko".

W następnej kolejności staraj się tak to zaaranżować, aby Twoje dziecko użyło słów związanych ze "skrywanymi uczuciami". Dla przykładu możesz zapytać się: "Jak myślisz, co oznacza uśmieszek na twarzy tego pana?". Idealnie byłoby jeśli wypowiedź Twojego dziecko wyglądała jak ta: "On powiedział, że nie zje ciastek, ale w rzeczywistości zje".

Twojemu dziecku może sprawiać frajdę słuchanie co jego maskotki mają do powiedzenia, szczególnie wtedy kiedy one mówią coś niemądrego i odmiennego od rzeczywistości. Dla przykładu, jeśli Ciasteczkowy Potwór powie "Mam ochotę na ciasteczka i małych chłopców" to możesz wyjaśnić dziecku, że "Ciasteczkowy Potwór powiedział, że lubi jeść małych chłopców, ale to nie jest prawda. On lubi jeść tylko ciasteczka". Wielki uśmiech na Twojej twarzy pomoże zrozumieć dziecku, że to wszystko to żart.

Podobnie jak słowa związane z myśleniem, także słowa związane ze skrywanymi uczuciami często występują przed słowami "że" czy "co" jak następujących przykładach: "On powiedział mi, że Ciebie lubi", "On zapytał, co było napisane na kartce".

Domyślenie się tego co inna osoba czuje może być trudne nawet dla najbardziej wrażliwej osoby. Często, najlepszych wskazówek na temat tego co dana osoba myśli możemy szukać w mowie jej ciała, tonie głosu czy wyrazie twarzy. Wskazuj na te rzeczy Twojemu dziecku jeśli tylko się pojawią ("Powiedziała, że podoba jej się ten sweter, ale wydaje mi się, że myśli inaczej. Słychać w jej głosie smutek i ona wcale się nie uśmiecha".

Sposobem, który może Twojemu dziecku dać wiele przyjemności z poznawania skrywanych uczuć są kalambury lub inne żarty. Na początku prawdopodobnie będziesz musiała wyjaśniać dziecku puenty dowcipów. Dla przykładu możesz powiedzieć dla dziecka "Puk, puk" (poniższy angielski żart nie da się łatwo przełożyć na nasz język). Jeśli Twoje dziecko odpowie "Kto tam" to powiedz "Luke". Twoje dziecko z pewnością zapyta "Jaki Luke?", a wtedy Ty powiesz "Spójrz za siebie. Nikogo tam nie ma". Jeśli będzie wymagane wyjaśnienie to udziel go: "To jest śmieszne ponieważ Luke to imię chłopca, a ja miałam na myśli 'look'. Wyrazy "Luke" i "look" brzmią tak samo, ale to zupełnie różne wyrazy". Jeśli Twoje dziecko będzie miało problem, ze zrozumieniem żartu posłuż się obrazkami przedstawiającymi chłopca ("Luke") i parę oczów "look".

Pomóż swojemu dziecko osiągnąć piąty etap (rozumienie fałszywych przekonań)

W rzeczywistości już rozpoczęłaś naukę rozumienia fałszywych przekonań rozmawiając ze swoim dzieckiem o tym co inni sądzą, w co wierzą lub co wiedzą. Rozumienie fałszywych przekonań już się zaczęło bo to co ludzie sobie myślą jest często odległe od rzeczywistości. Jeśli starasz się ze swoim dzieckiem osiągnąć pięty etap to powinnaś uwypuklać te różnice jeśli się pojawią.

Pomaganie swojemu dziecku w zrozumieniu, że ludzie postępują w określony sposób ponieważ zakładają że coś jest prawdą (nawet jeśli nie jest) może być zabawne. Życie rodzinna dostarcza mnóstwa sposobności, aby wykorzystać fałszywe przekonania do żartów. Twojemu dziecku będzie łatwiej zrozumieć sytuację związaną z fałszywym przekonaniem jeśli porozmawiasz z nim o tym uprzednio ("Oszukajmy Tatusia") i pozwolisz brać udział w przygotowaniu żartu. Zwróć uwagę w jaki sposób tata Edwarda angażuje go w chowanie prezentu dla mamy.

Jeśli będziesz używać wybranych słów (z listy poniżej) do wyjaśnienia co inne osoby prawdopodobnie myślą, i konfrontowała to z tym co dzieje się w rzeczywistości to dziecko będzie stopniowo rozumiało, że nie wszyscy wiedzą o żarcie.

Słowa związane z fałszywymi przekonaniami

• Prawdziwe / udawane
• Trik
• Żart
• Myśleć
• Wiedzieć
• Pamiętać
• Oczekiwać

Podczas pomagania swojemu dziecku dostosowywania się do innych będziesz nieustannie przyglądać się dwóm stronom każdej historii, zwracając szczególną uwagę na różnorodności opinii które ludzie mają. Wiedza, że są przynajmniej dwa sposoby patrzenia na daną rzecz pomoże Twojemu dziecku rozwiązywać problemy. W trudnych momentach będzie miał wybór. Jeśli, dla przykładu, Twoje dzieci walczą o lepsze miejsce w samochodzie to możesz powiedzieć: "Możesz siedzieć z przodu czasami, ale nie zawsze" lub "Czy chcesz siedzieć z przodu teraz, czy jak będziemy wracali?"

Spójrz w jaki sposób mama Krzysztofa mówi do niego kiedy on spiera się z siostrą o zabawkę.

W rozdziale drugim poznaliśmy cztery strategie, które pomagają Twojemu dziecku łatwiej zrozumieć twoje postępowanie, gesty i wyraz twarzy. Użyj tych samych strategii kiedy mówisz do swojego dziecka a tym jak dostosować się do innych.

Mów mniej

Nawet jeśli Twoje dziecko mówi pełnymi, skomplikowanymi zdaniami to może nie rozumieć Twoich wypowiedzi. Spraw, aby Twoje wypowiedzi były proste używając słów, które ono zna. Niech Twoje zdania będą krótkie i gramatycznie nieskomplikowane.

Zdania, w których opisujemy to co ktoś inny mówi lub myśli - jak "On myśli, że rybka jest głodna" - mogą być trudne do zrozumienia dla Twojego dziecka. Jeśli Twoje dziecko nie rozumie tak długich zdań to rozbij te zdania na krótsze, np.: "On myśli o rybce. Rybka może być głodna. On myśli, że rybka jest głodna."

Zawsze rozmawiaj w sposób naturalny i prawidłowy. Mówienie mniej nie oznacza łamania reguł gramatycznych.

Intonuj

Spraw, że słowa związane z dopasowywaniem się wyróżniają się. Moduluj swój głos wypowiadając te słowa. Mów je wyraźnie głośniej lub ciszej od pozostałych. Staraj się dopasować ton głosu do uczyć i myśli, o których mówisz. Na obrazku poniżej pokazane jest jak tato Bartka uwypukla słowa, które mają pozwolić Bartkowi zrozumieć dlaczego jego siostra może nie być zadowolona z prezentu.

Twoje dziecko może nie zrozumieć za pierwszym razem tej sytuacji. Dołóż starań, aby móc pokazać mu więcej podobnych sytuacji. Dla przykładu, tato Bartka może okazać rozczarowanie kiedy nie dostanie na kolacje swojego ulubionego dania ("Tak naprawdę to chciałem makaron, ale powiem mamie, że jestem zadowolony, że dostałem kurczaka.")

Mów wolniej

Twoje dziecko potrzebuje czasu, aby przyswoić sobie nowe koncepcje i poznać nowe słowa. Wypowiadaj słowa powoli i wyraźnie. Możesz na chwilę zatrzymać wypowiedź po słowie związanym z dostosowaniem się, aby dziecko zwróciło na to słowo uwagę.

Pamiętaj także o tym żeby odczekać wystarczająco długo po tym jak Ty skończysz swoja kwestię, aby dziecko miało czas na swoją wypowiedź. Staraj się zawsze mówić w sposób naturalny zwracając uwagą na rytmikę swojej wypowiedzi.

Pokazuj

Pamiętamy z rozdziału drugiego, że istnieje kilka sposobów na to, żeby zwrócić uwagę dziecka na to o czym mówimy. Możesz wskazać obiekt rozmowy palcem, użyć odpowiedniego gestu lub wyrazu twarzy, możesz też posłużyć się obrazkiem.

Wskazywanie na rzecz lub osobę, o której mówisz

Proste wskazanie drugiej osoby może pomóc dziecku zrozumieć, o czyim punkcie widzenia mówisz. To może być pomocne podczas pokazywania różnic pomiędzy Twoim a innym dzieckiem. Wskazywanie pomaga także domyślić się kto coś powiedział.

Używanie gestu lub wyrazu twarzy

Posługiwanie się odpowiednim gestem lub wyrazem twarzy może pomóc Twojemu dziecku zrozumieć to co mówisz. Dla przykładu, jeśli nad czymś intensywnie myślisz to możesz zmrużyć oczy i przyłożyć pięść do swojego policzka. Jeśli mówisz o czym i wątpisz, żeby to była prawda to możesz okazać swoje niedowierzanie poprzez otworzone usta i ręce trzymane na biodrach.

Posługiwanie się obrazkiem

Ta wskazówka jest najbardziej użyteczna wtedy kiedy Twoje dziecko jest wzrokowcem. Możesz użyć kartki i flamastra do zobrazowania mu skomplikowanych idei. Dla przykładu możesz wyjaśnić różnicę pomiędzy tym co ktoś mówi i myśli używając odpowiednich "dymków".

Możesz też narysować obrazek pomagający wyjaśnić co Twoje dziecko może powiedzieć lub zrobić w odpowiedzi na to co ktoś inny sobie myśli. Dla przykładu możesz pokazać obrazek obok jeśli chcesz zasugerować dziecko co może powiedzieć jeśli Ty zobaczysz, że rybka pływa blisko powierzchni.

Pomóż swojemu dziecko rozmawiać o dostosowywaniu się do innych

Kiedy Twoje dziecko już dostatecznie dużo osłuchało się zdań związanych z dostosowywaniem się do innych to możesz zachęcać go żeby samo też spróbowało takich zdań używać. Wykorzystując odpowiednie wyrazy będzie w stanie przeprowadzać rozmowy na temat tego o czym myślą inni ludzie.

Aby Twoje dziecko było zaangażowane w rozmowę o dostosowywaniu się do innych, pamiętaj o poniższych wskazówkach.

I-wskazówki

• Uwzględniaj zainteresowania dziecka, jego wypowiedziane słowa i jego pomysły,
• Interpretuj jego wypowiedzi,
• Wprowadzaj swoje własne pomysły,
• Nalegaj na zmianę tematu rozmowy.

Wskazówki dla dziecka

• Skomentuj jakiś fakt lub zdarzenie i ... czekaj
• Zadaj pytanie i ... czekaj
• Ułatw dziecku odpowiedź na pytanie i ... czekaj
• Użyj podpowiedzi i ... czekaj
• Posłuż się sugestią i ... czekaj
• Powiedz Twojemu dziecku co ma zrobić lub powiedzieć i ... czekaj

Twoje pytanie sprawią, że dziecko będzie dużo mówiło. Sztuka polega na tym, żeby nie zadawać dziecku zbyt wielu pyta, bo wtedy najprawdopodobniej przestanie rozmawiać!

Zadawaj otwarte pytania, aby poszerzać umiejętność myślenia ("Dlaczego Ania jest smutna?", "Co można zrobić, żeby poczuła się lepiej?", "Co Czerwony Kapturek powiedział babci?") Pamiętaj, że to są trudne pytania, więc jeśli Twoje dziecko nie będzie umiało na nie odpowiedzieć to spróbuj łatwiejszych pytań ("Czy Ania jest smutna?", "Co ona chciała na urodziny?", "Co ona dostała?") Posłuż się wskazówkami i poczekaj aż dziecko samo dojdzie do odpowiedniej konkluzji. Dla przykładu, może być zbyt trudno zrozumieć Twojemu dziecku następujące zdania: "Jak myślisz, dlaczego ona jest niezadowolona ze swojego prezentu?" Zamiast tego możesz spróbować użyć czegoś prostszego, na przykład pytania, które trzeba dokończyć ("Ona chciała rower a dostała ...") Jako ostatnią deskę ratunku możesz sama odpowiedzieć na zadane pytanie.

Możesz się zdziwić jak wiele będzie okazji do rozmowy o czyichś uczuciach i myślach. Przyjrzyjmy się jak wiele słów związanych z myśleniem używają Jacek i jego mama podczas planowania zakupów kurtki. Zwróćmy uwagę ja umiejętnie mama równoważy ilość zadawanych pytań i stosowanych komentarzy.

Mama: Jak myślisz, gdzie powinniśmy się udać, żeby kupić kurtkę?
Jacek: Ze sklepu kurtkowego.
Mama: Miałeś na myśli sklep z ubraniami?
Jacek: Czy Ty myślisz, że mają kurtki w Biedronce?
Mama: Możemy sprawdzić. Obok nas są dwie Biedronki, którą miałeś na myśli?
Jacek: Pamiętam o Biedronce na ulicy Piłsudskiego. Jak myślisz, mają tam kurtki?
Mama: Wiesz co? Ostatnio tam byłam i nie widziałam żadnych kurtek. To mały sklep. Może kurtki będą w jakimś większym sklepie.
Jacek: Też tak myślę.

Baw się w proste gry związane z dopasowywaniem się

Wiele prostych gier stwarza okazje do myślenia i mówienia do dopasowywaniu się. W niektóre z nich możesz się bawić w dowolnym miejscu i o dowolnej porze. Dla przykładu, jeśli Twoje dziecko swoją ulubioną koszulkę to powiedz mu, że też ją bardzo lubisz. Następnie możecie rozpocząć rozmowę o waszych ulubionych ubraniach. W sklepie spożywczym wzajemne wymienianie czego się lubi pozwala napełnić koszyk z zakupami.

Prób bawić się w gry w zgadywanie. Zastanawiajcie się co płynące po niebie chmury Wam przypominają. Oglądajcie sztukę modernistyczną i rozmawiajcie wspólnie o tym co widzicie ("Myślę, że to wygląda jak jakiś staruszek"). Zastanawiajcie się kogo przypomina wam jakieś zwierze ("Ta sowa przypomina mi dziadka"). Może też zgadywać co będzie na obiad ("Zastanawiam się co też tatuś zrobi dzisiaj na obiad").

Zabawy w chowanego (takie jak "Obserwuj moje oczy i znajdź niespodziankę" z rozdziału drugiego) pomagają dziecku zrozumieć, że widzieć znaczy wiedzieć. Poniżej prezentujemy opis jeszcze innej gry, która zachęca dziecko do dawania dodatkowych wskazówek jeśli druga osoba nie widzi tego co dziecko.

Zabawa z przegrodą

• Przygotuj przegrodę i postaw ją na stole tak, żeby dziecko nie widziało co jest za zagrodą.
• Powiedz dziecko, żeby zamknęło oczy. Połóż jakąś rzecz na stole tak żebyś Ty ją widziała, a dziecko nie.
• Daj dziecku trochę informacji o tej rzeczy ("To jest owoc", "Ta rzecz jest czerwona") i pozwól mu zgadywać.
• Zamieńcie się rolami.

Jeszcze inną zabawą pomagającą dziecku mówić o tym co inni mówią jest zabawa w "głuchy telefon. W tę zabawę najlepiej bawić się we trzy lub więcej osób, ale zabawa w dwójkę jest także możliwa. Każda osoba szepcze słowo lub zdanie do ucha kolejnej osoby. Ostania osoba mówi powiedzieć co usłyszała mówiąc "On mówi ..." i powtarzając słowa powiedziane do jej ucha.

Nauka umiejętności dostosowywania się do innych wymaga czasu. Nikt nie oczekuje od dziecka, żeby potrafiło domyślić się wszystkich skomplikowanych rzeczy zachodzących w umysłach innych. W gruncie rzeczy, nawet my, dorośli nie zawsze potrafimy domyślić się motywów postępowania innych ludzi. Duża ilość ćwiczeń, odrobina wsparcia z Twojej strony i mnóstwo czasu będzie wymagane aby Twoje dziecko umiało "czytać myśli" innych ludzi. Kiedy jednak już się tego nauczy jego postrzeganie innych ludzi na zawsze ulegnie zmianie.